खरिद योजना : सबै योजनाको आधार

0

दिनेश लम्साल

अवधारणा :
सामान्यतयाः कुनै पनि वस्तु वा सेवाको प्राप्ति, निर्माण वा मर्मतकार्य गराउनका लागि आवधिकरुपमा तयार गरीने योजनालाई खरिद योजना भनेर बुझिन्छ । अर्को अर्थमा खरिद गर्नु अघि तयार गरिने एक कागजात विवरण हो जसले खरिद कार्यहरुको क्रमबद्घ विवरण तयार गरी खरिद कार्यको पूर्व निर्धारणको कार्य कुनै पनि खरिद गर्ने निकायले आफ्नो निकाय अन्तर्गत गरिने सम्पूर्ण खरिदसम्बन्धी क्रियाकलापहरुलाई सूचीकृत गरी सो क्रियाकलापहरु सार्वजनिक खरिद कानून अन्तर्गत चरणबद्ध रुपमा लाग्ने समयलाई ध्यानमा राखी कानूनी व्यवस्था, कार्य प्रक्रिया र आवश्यकताअनुरुप खरिद कार्यहरुको लागि तयार गरिने योजनालाई खरिद योजना यस्तो योजना निर्माण कार्य, मालसामान, परामर्श तथा अन्य सेवाको समग्र रुपमा तयार पारिन्छ ।
सार्वजनिक खरिद ऐन, २०६४ को दफा ७ अनुसार खरिद योजना तयार गर्ने तथा ऐन बमोजिमको कार्यविधि पूरा गरी खरिदसम्बन्धी अन्य सबै कार्य गर्ने वा गराउने जिम्मेवारी सार्वजनिक निकायको प्रमुखको हुनेछ । सार्वजनिक निकायले खरिदसम्बन्धी कार्य गर्दा सार्वजनिक खरिद अनुगमन कार्यालयले निर्धारण गरेको योग्यता भएको र खरिद कार्य सम्बन्धी ज्ञान भएको वा तालीम प्राप्त गरेको कर्मचारीबाट गराउनु पर्ने व्यवस्था गरेको छ ।

साथै खरिद सम्वन्धी कार्यबोझ र कार्य प्रकृतिको आधारमा छुट्टै महाशाखा, शाखा वा इकाईको स्थापना गरी खरिद अधिकारी तोक्नुपर्नेछ । उक्त अधिकारीले खरिद सम्बन्धी तोकिएको कार्य गराउँदा सार्वजनिक निकायको प्रमुखको स्विकृति लिनुपर्ने व्यवस्था छ ।

खरिद योजनाको महत्व :

खरिद योजनाले के खरिद गर्ने, कहिले किन्ने र कुन श्रोतबाट किन्ने भन्ने निर्णय गर्न सहयोग पुर्याउँछ, योजनाकारलाई माग वा अपेक्षाहरु वास्तविक हुन भन्ने कुरा निर्धारण गर्न सघाउ पुग्छ, योजना बनाउने समयमा सबै सरोकारवालाहरु भेला भै खरिदको खास आवश्यकताको बारेमा छलफल गर्न अवसर हुन्छ ।

यसै गरी खरिद योजनाले खरिद प्रकृया र कार्यको पारदर्शिता र प्रक्षेपण गर्न सकिने कार्यमा मद्दत, अनुमानित र वास्तविक रुपमा सम्पन्न हुने अवस्थाको लेखाजोखा गरी अनुगमन कार्य प्रभावकारी बनाउने, खरिद योजनामा समावेश भएको प्रत्येक आवश्यकताको खरिदको लागि खरिद रणनीतिको सिर्जना गर्न अनुमति दिन्छ ।

योजनाविद्हरुले खरिद प्रक्रिया र प्रत्येक करार सम्झौता गर्ने र कार्यसम्पन्न हुने अनुमानित समय थाहा हुन गै तोकिएको समयमा माग पूरा हुने नहुने सुचना प्राप्त गर्न सकिन्छ, प्राविधिक विवरण तयार गर्न वा कार्यक्षेत्रगत शर्त तयार गर्न संस्थाभित्र नै सकिने नसकिने लेखाजोखा गर्न सकिन्छ र प्राविधिक सहयोग आवश्यकता पर्ने नपर्ने निक्र्योल गर्न सकिन्छ, योजनाविद्हरुले खरिदलाई एउटै प्याकेज वा विभिन्न प्याकेजहरुमा संयुक्त वा विभाजित गरेर गर्न सकिने सम्भाव्यताको मूल्याँकन गर्न सकिने छ ।

खरिद योजनाको पुर्वशर्तहरु :

खरिद योजना तयार गर्नुअघि देहायका कार्यहरु भैसकेको हुनुपर्दछ :
➢ संगठनको सबै खरिद कार्यहरुको आवश्यकताको पहिचान भै सकेको हुनुपर्ने
➢ प्राविधिक विवरण तयारी, आपूर्तिकर्ताको उपलब्धता यकिन, बजारमा प्रचलित खरिद सम्झौता, बजारको सुचना प्रणाली अध्ययन
➢ कार्यालयले अघिल्ला वर्षहरुमा समान प्रकृतिको खरिद प्रक्रियाको अध्ययन
➢ संगठनको खरिद कार्यको प्रकार, विवरण, परिमाण र क्षेत्र एकिन गर्ने,
➢ खरिद कार्यको सुविधाजनक समूहमा विभाजन (समानता र सम्भाव्यताको आधारमा) र प्याकेजमा निर्धारण
➢ खरिद कार्यहरुको लागत अनुमान तयार गर्ने
➢ सेवा प्रदायकहरुको योग्यता निर्धारण
➢ खरिद गर्न आवश्यक आर्थिक स्रोत र बजेट रकमको उपलब्धता पहिचान
➢ खरिद विधिको छनौट
➢ खरिद इकाई गठन भईसक्नु पर्ने (जिम्मेवारी, माग संकलन गर्न)
➢ सार्वजनिक खरिद कानून अनुसार एकपछि अर्को चरणमा हुने खरिद कार्यको क्रमबद्धता बारे समय, पारस्परिकता, कानूनी प्रकृया र प्राविधिक पक्ष

खरिद योजना :
सार्वजनिक खरिद ऐन, २०६४ को दफा ६ अनुसार सार्वजनिक निकायले तोकिएको सीमा भन्दा बढी रकमको खरिद गर्दा तोकिए बमोजिम खरिदको गुरु योजना ( मास्टर प्रोक्युरमेन्ट प्लान ) र वार्षिक खरिद योजना तयार गर्नुपर्ने व्यवस्था गरेको छ जस अनुसार खरिद योजना दुई प्रकारको हुन्छ :
(१) खरिद गुरु योजना
(२) वार्षिक खरिद योजना

गुरु खरिद योजना :

खरिद गुरु योजना ( रणनीतिक खरिद योजना समेत मानिने ) संगठनको कार्य र कार्यक्रम, उपलब्ध जनशक्ति तथा क्षमतालाई दृष्टिगत गरी परामर्श सेवा, मालसामान, निर्माण तथा अन्य सेवाको विवरणको आधारमा मोटामोटी रुपमा तयार गरिने खरिद योजना नै खरिद गुरु योजना हो । यो संगठन भित्र सञ्चालन हुने कुनै योजना वा आयोजनाको लागि गरिने खरिदको हकमा वा बार्षिक दश करोड रुपैया भन्दा बढी रकमको खरिद गर्नु पर्ने भएमा यस्तो खरिद योजना वनाउनु पर्छ । यो योजना एक बर्ष भन्दा बढी अवधिसम्म (वहुवर्षिय) योजना वा आयोजनाको अवधि भरको लागि बनाउनु पर्छ ।

यस योजना तयार गर्दा अन्य कुराको अतिरिक्त खरिदको प्रकार, परिमाण र मोटामोटी अनुमानित मूल्य, खरिद बिधि, अधिकतम प्रतिस्पर्धाको लागि खरिदलाई टुक््याईने वा प्याकेज बनाइने भए सो सम्बन्धी ब्यबस्था, समग्र खरिद कारवाही पूरा गर्नको लागि गरिने सम्झौताहरुको मोटामोटी संख्या र त्यस्तो खरिद कारवाहीलाई प्रभावित पार्न सक्ने मुख्य मुख्य काम, खरिदको लागि पूर्व योग्यताको कारवाही गर्नु पर्ने भए सो सम्बन्धी कुरा, खरिद कारवाहीको मोटामोटी समय तालिका, सार्वजनिक खरिद अनुगमन कार्यालयले गुरु खरिद योजनामा समावेश गर्नु पर्ने भनी निर्धारण गरेका कुरा कुराहरु उल्लेख गर्नु पर्नेछ । यस्तो खरिदयोजना सम्बन्धित सचिवबाट स्वीकृत भएको हुनु पर्ने र प्रत्येक आर्थिक वर्षमा अद्यावधिक गर्नु पर्दछ ।

बार्षिक खरिद योजना :

गुरु खरिद योजनामा उल्लेखित आयोजना÷ कार्यक्रम शुरुदेखि अन्त्यसम्म निश्चित चरणमा गरिने परामर्श सेवा, मालसामान, निर्माण कार्य तथा अन्य सेवाको लागि सम्पूर्ण खरिद क्रियाकलाप यकिन गरी खरिद चरण, आवश्यकता र समयावधिलाई ख्यालमा राखी तयार गरिने र वार्षिक रुपमा स्वीकृत हुने कार्यक्रम र बजेटमा समावेश भएको कार्यको आधारमा खरिद गर्नुपर्ने कार्यको लागि तयार गरी स्वीकृत गर्नुपर्ने खरिद योजना नै वार्षिक खरिद योजना हो ।
खरिद योजनाले कार्यान्वयन योजना सहीत कार्य, कार्यक्रम र आयोजना कार्यान्वयन र प्रतिफल हासिल गर्नको लागि योगदान गर्नुका साथै कार्यक्रमको अनुगमन गर्न र जवाफदेहिता एकीन गर्न सघाउ पुग्दछ । यस योजनामा आयोजनाको समय र कार्यतालिका अनुसार क्रिटिकल पथ मा रहेको खरिद कार्यलाई विशेष ध्यान दिनुपर्ने हुन्छ । खासगरी दश लाख रुपैया भन्दा बढी रकमको खरिद गर्नु पर्ने भएमा आगामी आर्थिक बर्षको अनुमानित बार्षिक कार्यक्रम तथा बजेट तयार गर्दा बार्षिक खरिद योजना तयार गर्नु पर्ने कानुनी व्यवस्था रहेको छ ।

वार्षिक खरिद योजना तयार गर्दा गुरु खरिद योजना स्वीकृत भएको भए सो आधारमा तयार गर्नु पर्ने र आगामी वा चालु आर्थिक बर्ष भरि गर्ने प्रत्येक खरिद सम्बन्धी कुराहरु जस्तो खरिद कार्यको विवरण ( संगठनको मालसामान, निर्माण कार्य, परामर्श सेवा र अन्य सेवाको सम्पूर्ण विवरण ), खरिद कार्यको प्योकज ः समानता र सम्भावित कार्यचरण, खरिद कारवाहीको समय तालिका (कानूनमा उल्लिखित), खरिद बिधि ः सोझै, दरभाउ, बोलपत्र आदि, सम्झौताको किसिम ः मालसामान, निर्माण, परामर्शमा फरक फरक रहेको, सार्वजनिक खरिद अनुगमन कार्यालयले बार्षिक खरिद योजनामा समाबेश गर्नु पर्ने भनी समय समयमा निर्धारण गरेका कुरा उल्लेख गरी तयार गर्नु पर्नेछ ।

माथि उल्लेख गरीए बमोजिम सार्वजनिक निकायले विभिन्न समय र लागतमा आधारित भई गरिने हुँदा सोही आधारमा वार्षिक वा गुरु खरिद योजना तयार गर्नुपर्दछ । बजेट तथा कार्यक्रम तर्जुमा गर्दा यो विना गरीएको बजेट तथा कार्यक्रम अपुरो र वित्तीय जोखिमयुक्त रहन्छ तसर्थ पनि खरिद योजना अपरिहार्य शर्त हो । आयोजना तथा कार्यक्रम तर्जुमा गर्दा गुरु खरिद योजना प्रमुख शर्त हो । माथी नै उल्लेख गरिएको छ कि बहुवर्षिय योजना वा १० करोड माथिको योजना स्विकृत गर्दाका बखत नै गुरु योजना तयार गर्नुपर्दछ । यसकै आधारमा त्यस्ता योजना र कार्यक्रमका लागी वार्षिक खरिद योजना समेत तयार गर्नु अनिवार्य हुन्छ अन्यता बजेट स्विकृत हुँदैन । अहिले केही समयका लागी साना तिना योजना र सालवसाली बजेटमा यसलाइ बेवास्ता गरीएका कारणले यो नवनाएपनि हुने जस्तो देखिएतापनि समग्रमा खरिद योजना विना कुनै पनि योजना तर्जुमा गर्नु असम्भव नै हो । यी यावत कारण र तर्कका आधारमा खरिद योजना सवै योजनाको मार्गदर्शक (आधार) योजना हो भनिएको हो ।

(प्रतिक्रियाका लागी : [email protected])

(लेखक सार्वजनिक खरिद अनुगमन कार्यालयमा कार्यरत हुनुहुन्छ ।)

Leave a Reply